JĘZYK MUZYCZNY XX i XXI WIEKU W LITERATURZE FLETOWEJ

Rys Historyczny

Flet jest instrumentem o bardzo długiej drodze rozwoju. Do jego rodziny zaliczamy instrumenty, których dźwięk powstaje w rurce, w wyniku drgań słupa powietrza, spowodowanych tarciem strumienia powietrza o ostrą krawędź otworu zadęciowego. Historia fletu sięga więc czasów ludzi pierwotnych, kiedy to wydobywano dźwięki na różnego rodzaju gwizdkach i świstawkach. Najstarsze praflety pochodzące z okresu wczesnego paleolitu, wykonane były z niedźwiedzich szczęk.Znaleziono je w jaskini Potocka Cijalka (tereny Jugosławii). W epoce kamiennej powstawały już flety z otworami, a w epoce brązu pojawiły się fletnie. Wówczas flet pełnił funkcję magiczną. Tak przynajmniej wynika z zachowanych malowideł.

W starożytności flety były popularne w Egipcie, Asyrii, Babilonii, Rzymie, Grecji, Palestynie, Chinach, Indiach, Japonii, Wietnamie, Indonezji, Malazji, Polinezji, jak również w państwach Azteków, Majów i Inków. Ich wygląd i nazwy różniły się, ale wszystkie przyczyniły się w pewnym stopniu do rozwoju tego typu instrumentów w przyszłości. Najstarszy znany flet drewniany odkryto w 1964 na terenie Peru. Znaleziono go w miejscu zachowanego we fragmentach osiedla sprzed 9000 lat. Instrument przypomina dzisiejszy peruwiański flet kena.

W średniowieczu nastąpił zastój w rozwoju tego instrumentu. W okresie IV-XV w Kościół zakazał gry na fletach, gdyż uznawał je za pogańskie. Wskazują na to listy biskupie z tamtych czasów (pojawiły się w nich podobne do współczesnych nazwy fletu – flautus (łac.), flaute (fr.), floite (germ.)).

Na ziemiach słowiańskich flet pojawił się prawdopodobnie w XI w, dzięki kontaktom z kulturami azjatyckimi.

W XII i XIII w nastąpił silny rozwój tego instrumentu. Popularne były także flety poprzeczne. Wiązało się to z rozkwitem muzyki tanecznej.

XIV w przyniósł kolejne osiągnięcia na drodze ewolucji fletu. Z tego okresu pochodzą jego odmiany sopranowe, altowe, tenorowe, pojedyncze i podwójne.

W epoce renesansu rozpoczął się ostatni etap rozwojowy prowadzący do powstania współczesnego fletu. Choć instrument cieszył się już ogromną popularnością w całej Europie, postęp przyniosła działalność szkół niderlandzkich. Ważnym zabytkiem jest dzieło wydane w 1528 w Wittenberdze przez Georga Rhaw, zatytułowane Musica Instrumentalis Deudsch. Zostały w nim przedstawione wszystkie ówcześnie znane odmiany fletu i sposoby palcowania.

W XVI w powstały pierwsze orkiestry, a wraz z nimi pierwsze kompozycje – najczęściej canzony, zawierające partię dla dwóch fletów podłużnych.

W epoce baroku silny rozwój muzyki kameralnej i operowej przyczynił się do udoskonalenia orkiestrowego instrumentarium. Dodawano kolejne otwory, a w 1670 dołączona została przez Rébillé Philberta pierwsza klapa dis. Wynalazek został błyskawicznie przyjęty przez wszystkich ówczesnych flecistów. Lully na stałe włączył flet do składu orkiestry. O jego dużej popularności w tych czasach świadczą również utwory solowe, które są ważna częścią repertuaru wykonawczego współczesnych flecistów.

Klasycyzm przyniósł dalszy postęp. Epoka ta wiąże się z powstaniem takich form jak koncert solowy i symfonia. Rozwija się przede wszystkim muzyka instrumentalna, dlatego też udoskonalano ówczesne instrumenty. Ważną działalność prowadził w tych czasach J. J. Quantz, wybitny flecista i kompozytor, kapelmistrz na dworze króla Fryderyka II.

W XVIII w do fletu dołączono kolejne klapy chromatyczne. Ważny wpływ na konstrukcję kolejnych modeli instrumentów wywierała powstająca literatura – Orfeusz i Eurydyka Glucka, Stworzenie świata Haydna, czy dzieła Mozarta.

Rewolucję przyniósł ogłoszony w 1832 system klapowy Boehma, który bez wątpienia stanowi ważny punkt w rozwoju współczesnych instrumentów dętych drewnianych. W tej epoce flet otrzymywał partie równorzędne skrzypcom, a ze względu na dużą ruchliwość, stał się również  ulubionym instrumentem kompozytorów, zwł. francuskich.

Do dziś producenci instrumentów poszukują dalszych rozwiązań i pomysłów, aby udoskonalić flet, z kolei kompozytorzy stawiają coraz wyższe wymagania wykonawcom wymyślając coraz to nowsze techniki.

Współczesna technika wykonawcza na flecie.

 

Flet jest instrumentem dętym o największych możliwościach technicznych i brzmieniowych. Te walory doceniali i doceniają nadal również kompozytorzy muzyki współczesnej. Chociaż technika wykonawcza jest bardzo rozwinięta, ja przedstawię tylko te najważniejsze techniki stosowane w XX i XXI w.

Podwójne staccato, rodzaj artykulacji, polegający na wydobyciu za pomocą szybkich uderzeń języka, krótkich wartości nut. Wykonując wymawia się głoski „tktkt”

Potrójne staccato, podobnie jak podwójne staccato, technika ta wymaga szybkiej pracy języka, z tym, że dźwięk wydobywa się wymawiając „ttk”

Frullato, rodzaj staccato, bardzo efektowny na flecie. Technika możliwa do wykonania poprzez długie wymówienie głoski „rrrrrrrrr” w trakcie gry

frullato-nggid0252-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Tremolando, polega na tym, co tryl – szybkie zmiany wysokości między dwoma dźwiękami. W przypadku tremolando mamy jednak do czynienia z większą odległością między dźwiękami, stąd konieczne są szybkie zmiany w zadęciu.

tremolando-nggid0257-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Flażolety, stosuje się je w celu uniknięcia niewygodnych chwytów. Brzmią o wiele bardziej delikatnie, najlepiej przydatne w cichych dynamikach. Wydobywa się je za pomocą silniejszego zadęcia.

flazolety-nggid0251-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Glissando, technika polegająca na płynnym przechodzeniu między dźwiękami. Wykonuje się ją poprzez odchylenie ustnika i zmianie kąta padania strumienia powietrza na krawędź, ewentualnie poprzez delikatne odchylanie klap przy każdym dźwięku.

glissando-nggid0253-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Zmienna wibracja, jak na każdym instrumencie dętym, można uzyskać najrozmaitszą wibrację. Można nią manipulować, w zależności od potrzeb, od bardzo wolnej do bardzo szybkiej i na odwrót.

zmiennawibracja-nggid0258-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Preparacje, dotyczą takich zabiegów jak granie na samej główce fletu. Zaliczamy do nich także tzw. Hałas klap.

Multifony, czyli wielodźwięki wydobywane za pomocą odpowiednich chwytów.

=multifony-nggid0254-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Mikrotony, możliwe do wykonania za pomocą odpowiednich chwytów.

Oddech permanentny, technika oddechowa, polegająca na jednoczesnym wdychaniu powietrza podczas gry.

Residual tone, technika ta polega na wygraniu w szybkim tempie pojedynczo nut, wymawiając przy każdej, literę „r”.

residual-nggid0256-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

* Źródło główne:
Ogonowska Emilia, Nowoczesna notacja i rozwój technik wykonawczych na instrumentach dętych drewnianych w literaturze muzycznej XX i XXI wieku Maszynopis. Katowice 2010