Notacja i techniki wykonawcze w muzyce saksofonowej XX i XXI w

Z HISTORII…
            Najnowszych osiągnięć w twórczości saksofonowej należy doszukiwać się we Francji, a dokładniej w Paryżu, gdzie Adolf Sax  wynalazł i opatentował saksofon. Z uwagi na interesujące okoliczności powstania tego instrumentu, przytoczę krótko jego historię. Pierwsze wzmianki dotyczące saksofonu pochodzą z 12 czerwca 1842 z paryskiego Journal des Debats i są autorstwa Hectora Berlioza, chociaż wiele źródeł opisuje zdarzenie z 1841, gdy ktoś kopnął pakunek przeznaczony na wystawę instrumentów w Brukseli. Okazało się, że był to dziwny zakrzywiony instrument. Po raz pierwszy zaprezentowano go publicznie 3 lutego 1844, a opatentowany został 28 czerwca 1846.Najpierw Adolf Sax skonstruował saksofon basowy, później baryton, alt, tenor i sopran. Początkowo nie było wielu zwolenników tego wynalazku, jednak zagorzałym wielbicielem saksofonu był niewątpliwie wspomniany wcześniej Hector Berlioz. Kompozytor ten przyczynił się w dużej mierze do rozpowszechnienia nowego instrumentu szerszej publiczności przy każdej możliwej okazji. W międzyczasie Rossi rozpropagował saksofon w Konserwatorium w Bolonii. Mniej więcej w 1845 Adolfowi Saxowi udało się przełamać niechęć większości muzyków i publiczności wcześniej bardzo wrogo nastawionej do jego wynalazku i założył fabrykę instrumentów, które nazwał od swego nazwiska. Z czasem manufaktur produkujących saksofony przybywało, a sam Adolf Sax w 1858 został profesorem nowo powstałej klasy saksofonu w Konserwatorium Paryskim, gdzie uczył przez 13 lat. Rząd francuski rozwiązał klasę w 1870 a Adolf Sax do śmierci (zmarł 7 lutego 1894) żył w ciężkich warunkach, przebywając na niskiej emeryturze. Klasę saksofonu w Konserwatorium paryskim otwarto ponownie w 1942 roku, profesorem był Marcel Mule, wybitny saksofonista i pedagog – wydał sporo etiud i prac dydaktycznych, które stanowiły podstawę ówczesnej szkoły gry na tym instrumencie.


W końcu XIX wieku saksofon znany był już w Ameryce. Stał się podstawowym instrumentem w muzyce jazzowej, później również jego brzmienie ceniono w muzyce rockowej. Rozpropagowanie twórczości na saksofon zawdzięczamy amerykańskiej saksofonistce Elisabeth Hall, dla której pisali francuscy kompozytorzy. Z kolei Siguard Rascher opatentował dźwięki „spoza skali instrumentu” i opisał techniki ich wydobycia w pracy „Top tones”.

           Współczesna technika gry na saksofonie rozwija się błyskawicznie, kompozytorzy tworzą coraz to bardziej wymagające utwory, poszukując rozmaitych walorów brzmieniowych tego instrumentu.
          Nowatorskie zabiegi w twórczości XX i XXI – wiecznej dotyczyły eksperymentów, badań, doświadczeń i ustaleń nowych jakości brzmieniowych saksofonu w zakresie dynamiki, wysokości, czasu trwania, barwy i wydobycia dźwięku. Powstało wiele utworów, zwłaszcza w latach 70. XX wieku, w których owe zjawiska są nie tylko zanotowane, ale również opisane. Przedstawię kilka przykładów w kolejnym akapicie.

EKSPERYMENTY SONORYSTYCZNE I NOWOCZESNA NOTACJA W WYBRANYCH PRZYKŁADACH Z LITERATURY XX WIEKU
            W muzyce współczesnej szukanie doskonałego brzmienia poszczególnych instrumentów jest podstawowym działaniem każdego niemal kompozytora. Tak jest również z saksofonem. Jego dźwięk jest głęboki i wyrazisty, bogaty w alikwoty, łatwo można nim manipulować stosując różne techniki wykonawcze. Postaram się wymienić i krótko scharakteryzować wraz ze sposobem notacji, te najważniejsze:

Dźwięki szumowe (technika zwana z fr. son éolien), powstają przy bardzo rozluźnionym zadęciu, na wdechu (przykład 1.), albo wydechu (przykład 2.)dzw-szumowe-nggid0237-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Technika son distordu, polega na stopniowym, ale wyraźnym „zawarciu”  w dźwięku podstawowym kilku jego alikwotów. Oznacza się to następująco:s-d-nggid018-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Christophe Havel „S’P’IR” na saksofon altowy i sopranowy oraz orkiestrę z roku 1996 (Ed. J. M. Fuzeau, Courlay 1996), partia saksofonu altowego, s. 5[1]

Dźwięk perkusyjny, efekt zamykania i otwierania klap (fr. bruit de clés). Przykładowa notacja:perkusyjny-nggid019-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Technika avec voix (fr.), z ang. Growl, polega na równoczesnym wydobyciu dźwięku na instrumencie i użyciu ludzkiego głosu. Efektem może być buczenie, warczenie, a nawet pewnego rodzaju śpiew. Notacja wygląda tak:growl-nggid016-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Technika son detimbré, możliwa do wykonania w całej skali instrumentu, poprzez rozluźnienia zadęcia. Efektem jest wydobycie samego tonu podstawowego pozbawiając go szeregu alikwotów.

Wibracja intonacyjna, jest to wibracja wargowa, polega na zmianie wysokości dźwięku, a notuje się ją następująco:wibracja-zmienna-nggid0211-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Oddech permanentny, technika umożliwiająca kontynuowanie frazy na dętym instrumencie przy jednoczesnym wdechu. Polega na nabraniu głębokiego oddechu przeponowo-żebrowego, zebraniu powietrza w policzkach, zatrzymaniu wydechu „z przepony”, powolnemu wydychaniu powietrza z ust za pomocą mięśni gardła i policzków, przy jednoczesnym wdechu przez nos.
Saksofon jest instrumentem, na którym sposób wydobycia dźwięku jest bardzo różnorodny. Oto najczęściej spotykane określenia artykulacyjne (wyłączając tradycyjne) w literaturze XX wieku:

Spiccato, podobnie jak na instrumentach smyczkowych, dźwięk wydobyty tą techniką ma być urwany. Powinien brzmieć jeszcze ostrzej niż staccato.spicato_0-nggid0246-ngg0dyn-150x70x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]


Marcato
, jest to akcentowanie dźwięku poprzez ostry atak. marcato-nggid0212-ngg0dyn-150x70x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Tenuto, oznacza dźwięk „wytrzymany” z odpowiednim oparciemtenuto-nggid0213-ngg0dyn-150x70x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Sforzando, określa bardzo ostre wydobycie dźwiękusf-nggid0214-ngg0dyn-300x220x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Staccato – martelé, dosłownie oznacza staccato – młoteczkowe.sm-nggid0215-ngg0dyn-150x70x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Martellato, (z fr. Martel – kłucie młotem) dźwięki osadzone, ale krótkie.martellato-nggid0216-ngg0dyn-150x70x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Glissando, technika polegająca na płynnym przechodzeniu, a wręcz prześlizgnięciu z dźwięku na dźwięk, w obrębie jakiegoś skoku interwałowego. Wykonuje się to poprzez zmiany w zadęciu, przy odpowiednich chwytach. Oznaczenie tradycyjne:gliss-nggid0217-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Osvaldas Balakauskas Polilogas, s. 45

Frullato, jest to specyficzny rodzaj staccato, które wykonuje się poprzez energiczne wymówienie głoski „r” podczas wydobycia dźwięku.frullato-nggid0218-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Ryo Noda MAÏ na saksofon altowy solo

Podwójne staccato, jak w przypadku innych dętych instrumentów, artykulację tą uzyskuje się poprzez granie i jednoczesne wymawianie głosek: tktktk podwojne-staccato-nggid0245-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Attaque créneau, polega na przymykaniu językiem tylko jednej strony stroika, podczas trwania dźwięku, dzięki czemu powstaje efekt ponownego ataku, ale dźwięk nie zostaje przy tym przerwany.ac-nggid0232-ngg0dyn-150x70x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Marcato – allegé, określa wydobycie dźwięków akcentowanych i krótkich.[singlepic id=50 w=150 h=70 float=]

Shunté, jest to technika polegająca na wydobyciu dźwięku zaczynając od ciszy i poprzez crescendo dochodzenie do dynamiki podanej przez kompozytora.marcatoallege-nggid0250-ngg0dyn-150x70x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Slap, uzyskiwany poprzez ostry atak, przy zupełnie rozluźnionym zadęciu, w bardzo cichych dynamikach. Dźwięk jest bardzo krótki, gdyż zaraz po ataku przerywa się go otwarciem ust.slap-nggid0225-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

Edison Denisov Sonata na saksofon altowy i fortepian

Eksperymenty sonorystyczne kompozytorów francuskich doprowadziły do powstania m.in. wielodźwięków, jak również znalezienia sposobów na wydobycie z instrumentu alikwotów, dźwięków spoza skali, czy mikrotonów. We współczesnej technice gry na saksofonie ważne miejsce zajmuje także umiejętność wykonania glissando, tryli podwójnych, czy tremolando.

Wielodźwięki, możliwe do wykonania przez zmiany w zadęciu, w obrębie strun głosowych, czy odpowiednich chwytów. Mogą mieć wysokość określoną, bądź nieokreśloną, w zależności od wymagań kompozytora i możliwości wykonawcy.

Mikrotony, czyli inaczej mikrointerwały, w ich zakres wchodzą interwały mniejsze od półtonu, ćwierćtony i interwały mniejsze od ćwierćtonu. Wydobywa się je poprzez zmianę zadęcia, albo zastosowanie odpowiedniego chwytu. Notuje się je następująco:

¼ tonu niżej:wierctony-nggid0248-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

¼ tonu wyżej:wiercton-nggid0247-ngg0dyn-320x240x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

¾ tonu niżej:ton-nggid0226-ngg0dyn-150x70x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]

¾ tonu wyżej:tony-nggid0227-ngg0dyn-210x130x100-00f0w010c010r110f110r010t010[1]


Alikwoty
, zależą od pozycji strun głosowych w krtani, przez ich zmiany można wydobyć alikwoty o określonej i nieokreślonej wysokości dźwięku.

Dźwięki spoza skali instrumentu, wydobywa się je albo za pomocą chwytu (podanego przez kompozytora lub wymyślonego przez wykonawcę) albo poprzez alikwoty.


* Źródło główne:
Ogonowska Emilia, Nowoczesna notacja i rozwój technik wykonawczych na instrumentach dętych drewnianych w literaturze muzycznej XX i XXI wieku Maszynopis. Katowice 2010
[1] Knop Radosław, Język muzyczny w literaturze saksofonowej końca XX wieku, Katowice 1996,  s.42